استان مرکزی در قلمرو شرقی تقاطع دو رشته کوه البرز و زاگرس واقع شده است. ناهمواری‌های این استان را قسمت‌هایی از کوه‌های مرکزی و پیشکوه‌های داخلی زاگرس تشکیل می‌دهد. ارتفاعات آن از حدود ۱۵۰۰ متر تا بیش از ۳۰۰۰ متر متغیر است. پست‌ترین نقطه استان، دشت جنوب ساوه با حدود ۱۲۰۰ متر ارتفاع است و بلندترین نقطه آن قله شهباز با ارتفاع ۳۳۸۸ متر در رشته کوه‌های راسوند قرار دارد. حدود ۳۳/۹ درصد محدوده استان را کوه‌ها، ۱۴/۹ درصد را تپه‌ها، ۱۳/۸ درصد را فلات‌ها و بقیه را دشت‌هایی با ویژگی‌های مختلف تشکیل داده و تنوع اقلیمی جالب توجهی را پدید آورده است. در قسمت‌های مختلف استان مرکزی آب و هوای متنوعی از انواع زیر وجود دارد :
آب و هوای نیمه بیابانی، آب و هوای معتدل کوهستانی، آب و هوای سرد کوهستانی. در این استان از جهات مختلف بادهای محلی جریان می‌یابند که عبارتند از :
جریان فشار زیاد آسیای مرکزی، جریان فشارهای اقیانوس هند، جریان اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه.
میزان رطوبت هوا و باران در شهرستان‌های این استان یکسان نیست. در مناطق کوهستانی، ریزش‌های جوی اغلب به صورت برف و در مناطق کم ارتفاع بیشتر به صورت باران ظاهر می‌شود. شمال استان در ناحیه زرند جزو کم باران‌ترین نواحی و ارتفاعات شازند در جنوب غرب، از پرباران‌ترین مناطق این استان به شمار می‌آیند.
اگر دمای مطلوب جهانگردی بین ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌‌گراد در نظر گرفته شود، از اردیبهشت تا شهریور مناسب‌ترین زمان مسافرت به این استان می‌باشد.

شرایط اقلیمی و آب و هوایی :

 تنوع اقلیمی و آب و هوایی استان ناشی از نوسانات ارتفاعی آن است . بطوریکه اختلاف ارتفاع بین پست ترین نقطه در دشت ساوه ( ۹۵۰ ) متر و بلندترین نقطه با قله شهباز ۳۳۸۸ حدود ۲۴۰۰ متر است بنابراین اختلاف سطح موجود سبب اختلاف و تنوع در آب وهوا گردیده است.میانگین بارش سالانه از ۱۷۰ میلیمتر در دشت ساوه و برخی از نواحی جنوب شرقی ، تا ۴۵۰ میلیمتر در ارتفاعات بالای ۲۰۰۰ متر متغیر است . میانگین سالانه دما نیز از ۱۸ درجه سانتیگراد در دشت ساوه تا ۴ درجه سانتیگراد در ارتفاعات تفاوت نشان می دهد . سردترین مناطق این استان ، شهرستان های سربند ، شازند ، اراک هستند که متوسط روزهای یخبندان در زمستان از ۶۵ تا ۱۲۰ روز می باشد . همچنین میزان بارش باران در فصول مختلف آن نیز متفاوت است که این اختلاف در شهرستان اراک به شرح زیر است .

۳۷ درصد بارندگی در فصل بهار _ ۱ درصد بارندگی در فصل تابستان _ ۱۹ درصد بازندگی در فصل پائیز _ ۴۳ درصد بارندگی در فصل زمستان . می توان گفت این استان از آب و هوای بیابانی ، معتدل کوهستانی و سرد کوهستانی برخوردار است و زیر بادهای محلی از جهات مختلف ، منشعب از جریان پر فشار آسیای مرکزی به جریان اقیانوس هند ، اقیانوس آرام و دریای مدیترانه قرار دارد . میزان رطوبت هوا و باران در این استان یکسان نیست . در مناطق کوهستانی ، ریزش های جوی اغلب به صورت برف و در مناطق کم ارتفاع بیشتر به صورت باران ظاهر می شود . شمال استان در ناحیه زرند جزء کم باران ترین نواحی و ارتفاعات شازند در جنوب غرب از پرباران ترین مناطق استان است . اگر دمای مطلوب گردشگری بین ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد باشد اردیبهشت تا شهریور مناسب ترین زمان مسافرت به این استان می باشد . استان مرکزی از یک طرف در کویر مرکزی و از طرف دیگر در محل زاویه چین خوردگی البرز وزاگرس واقع شده است . حدود ۳۸ درصد مساحت استان مرکزی در منطقه بیمه بیابانی بین کوهستان و بیابان قرار دارد . خاک این مناطق برای کشاورزی مناسب و استفاده از آب قنات و رودخانه ها در این نواحی میسر است . می توان گفت تقریباً نیمی از مساحت استان را این نوع آب و هوا در بر گرفته است ، سرزمین هایی که بیش از ۱۵۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارند . پوشش گیاهی این ناحیه غنی تر و دوره رشد گیاهان نیز بیشتر از نواحی دیگر است و دیگر اینکه ۱۲ درصد از اراضی استان مرکزی که در ارتفاعات واقع شده اند آب و هوای سرد دارند . وجود برف دایمی در قله ها حاکی از آن است که میانگین دمای گرمترین ماه سال نیز بسیار پایین است . مراتع مرغوب استان در این نواحی واقع شده اند . بیشتر رودخانه های دایمی استان از این نواحی سرچشمه می گیرند . تراکم جمعیت در این مناطق چندان زیاد نیست . نمونه این آب و هوا را می توان در آستانه و شازند مشاهده کرد .

 ارتفاعات استان:

مهمترین ارتفاعات استان را قسمتی از کوه های مرکزی و قسمتی از کوه های زاگرس تشکیل می دهند . بلندترین ارتفاعات استان قله شهباز در غرب اراک با ۳۳۸۸ متر ارتفاع در رشته کوه راسوند است و پست ترین منطقه را دشتی در جنوب ساوه با ۹۵۰ متر ارتفاع از سطح دریا تشکیل می دهد .عمده مناطق کوهستانی این استان در شهرستان های سربند ( شازند ) ، اراک ، محلات و تفرش قرار دارند . کوه های این ناحیه از دو رشته تشکیل شده است . رشته اصلی از الوند جدا شده و بصورت دیواره های موازی ، گاهی فشرده و گاهی گسترده به عرض چند کیلومتر و با طول ۲۸۰ کیلومتر از همدان تا راهگرد ادامه دارد .جهت اصلی آن از شمال غربی به جنوب کشیده شده و سپس به شمال شرقی متوجه می گردد .این ارتفاعات در سربند و شازند به نام راسوند و در اراک سپیدخانی نام دارند .

قلل عمده این کوهها در راسوند ( دوخواهران ) به نام شهباز ۳۳۸۸ متر و سفیدخانی ۲۸۲۰ متر و در ( قرق در ) ۲۹۶۷ متر از سطح دریا ارتفاع دارند . رشته جبال راسوند به طرف جنوب شرقی ادامه داشته و به کوه های ( الوندلکان ) با ارتفاع ۳۰۵۶ متر در غرب خمین می پیوندد ، سپس این رشته جبال به ارتفاعات ( تخته کوه اردل ) و جاسب پیوسته و پس از قطع شدن به وسیله دره قمرود به ارتفاعات کهک قم متصل می شود .رشته دوم کوه های این منطقه در چهل کیلومتری جنوب غربی شهر اراک از کوه های راسوند جدا شده بصورت دو رشته موازی از جنوب به سوی شمال امتداد یافته که این رشته کاملاً بر کوه های راسوند عمود بوده و درة معروف ( چرّا ) را با وسعت ۱۱۰۰ کیلومتر مربع به وجود آورده ، عرض این کوهستان در بعضی نقاط از ۵۰ کیلومتر تجاوز کرده که جهت شمالی این کوهستان به ارتفاعات وفس ، تفرش ، آشتیان و خلجستان پیوسته و به سوی ساوه امتداد می یابد . ارتفاات عمده آن در هزاوه اراک ۲۷۳۵ متر و در وفس به ۲۷۴۵ متر می رسد . کوه های عمده منطقه تفرش عبارتند از : کوه کوجه « کجه » با ارتفاع ۳۱۴۰ متر ، قله بندیی ۲۶۰۰ متر قله گندم کوه ۲۱۵۹ متر و کوه کلاهک ۳۰۸۴ متر از سطح دریا ارتفاع دارند . در شمال شرقی شهرستان اراک رشته کوه های هفتاد قله قرار دارد که شهرستان محلات در شرق آن واقع شده و این کوه ها به رشته جبال راهگرد می پیوندد .

ناهمواری های استان

ناهمواری های استان به دو صورت کوهستانی و سرزمین های هموار دیده می شوند.

۱کوهستانها: کوه های استان مرکزی تحت تأثیر نیروهای کوه زایی، در دورهٔ ترشیاری شکل گرفته و در جهت شمال غربی جنوب شرقی کشیده شده اند. ۷۵ درصد از مساحت استان را ناهمواری ها تشکیل داده اند. در استان دو دسته ناهمواری وجود دارد.

١ کوه های مرکزی (در شهرستان های کمیجان، تفرش و قسمت هایی از ساوه).

٢ زاگرس (در شهرستان های شازند و خمین) مهم ترین کوه های استان، کوه های استان ،کوهای راسوند در جنوب شازند و کوه سفید خانی در جنوب اراک اند و بلندترین قلهٔ استان به نام شهباز (۳۳۸۸ متر ارتفاع) در کوه های راسوند قرار دارد.

۲سرزمین های هموار: در دورهٔ کواترنری در این ناحیه، آب و هوای مرطوبی حکمفرما بوده است. در اثر بارش، رسوباتی از نواحی مرتفع به سرزمین های هموار انتقال یافته و به تدریج دشت های حاصل خیز را تشکیل داده است؛ از جمله دشت هایی چون دشت فراهان، دشت شازند، دشت ساوه و دشت زرند. پست ترین نقطهٔ استان، دشت مسیله با ارتفاع ۹۵۰ متر از سطح دریاست.

آب و هوای استان

تنوع اقلیمی از ویژگی های بارز استان مرکزی است؛ آب و هوای استان مرکزی به شدّت بستگی به ارتفاعات و وجود رشته کوه هایی دارد که در استان کشیده شده است. امتداد و ارتفاع این کوه ها طوری است که مانع از رسیدن توده های مرطوب هوا از منابع رطوبتی همجوار به استان می گردند. تابستان های طولانی، خشک و گرم و زمستان های سرد و طولانی از خصوصیات این منطقه است.در استان ۵ نوع آب و هوای خشک گرم، خشک نیمه گرم، نیمه خشک نیمه سرد، نیمه خشک سرد و نیمه مرطوب سرد وجود دارد. تنوع آب و هوایی استان مدیون ارتفاعات آن است به طوری که هرچه به ارتفاعات استان نزدیک می شویم. » شرق به غرب و جنوب غرب) بارش بیشتر و دما کاهش می یابد). بیشترین مساحت استان را آب و هوای نیمه خشک نیمه سرد است. و کمترین ان را نیمه سرد مرطوب تشکیل می دهد. بیشترین بارندگی استان مربوط به آب و هوای نیمه سرد مرطوب.( محدوده شهرهای شازند و هندودر) و کمترین بارندگی مربوط به آب و هوای خشک گرم (مثال بخش هایی از شهرستان زرندیه و دلیجان)

 عوامل مؤثربرآب وهوای استان

 ۱ارتفاع وجهت آن: همان طوری که در نقشهٔ ناهمواری ها مشاهده کردید، ۷۵ درصد وسعت استان مرکزی را سرزمین های ناهموار تشکیل می دهند. این وضعیت موجب جذب رطوبت و تعدیل دما شده و منابع مناسبی را برای کشاورزی و دامداری در قسمت غرب و جنوب غرب فراهم کرده است. جهت ناهمواری ها نیز در تغییر دما و بارش مؤثر است، برای مثال در شهرستان شازند جهت وارتفاع کوه ها باعث شده بیشترین بارندگی را در استان داشته باشد.

 ۲توده های هوا: استان مرکزی تحت تأثیر تمام توده های مختلف هوا که بر آب و هوای ایران تأثیر می گذارند، قرار دارد؛ ولی بیشترین تأثیر را توده های مرطوب غربی، سودانی و سرد قطبی بر آب و هوای استان دارند.

منابع طبیعی استان

الف.جنگل

از مهم ترین منابع طبیعی تجدید شونده، گیاهان موجود در جنگل ها و مراتع اند که اگر مورد بی مهری و بی توجهی انسان ها قرار نگیرند و انسان ها زمینهٔ تضعیف یا نابودی آنها را فراهم نکنند، هیچگاه به اتمام نمی رسند. گیاهان سبز جزء بزرگ ترین گروه از موجودات زندهٔ کرهٔ زمین هستند و با قدرت زادآوری و تکثیری که دارند، اگر درست بهره برداری شوند، توسعهٔ اقتصادی جامعه را به ارمغان خواهند آورد.۱۵۱۲۷ هکتار است که در بعضی از مناطق استان از جمله شهرستان های ساوه، / سطح جنگل های طبیعی استان مرکزی  ۵۴۷۱

تفرش و شازند دارای تاج پوشش بین ۵ تا ۱۰ درصد و در سایر مناطق استان مثل دلیجان، محلات، خمین، اراک، کمیجان و زرندیه موجودی تاج پوشش بین ۱ تا ۵ درصد است. سرانهٔ جنگل طبیعی در استان حدود ۱۶ برابر کمتر از سرانهٔ جنگل در ایران (۲ /۰ هکتار برای هر نفر) است. لازم به یادآوری است که سرانهٔ فضای سبز در جهان برای هر نفر ۲۵ مترمربع و در استان مرکزی برای هر نفر ۱۰ متر مربع است که لزوم برپایی نهضتی سبز با همکاری مردم و مسئولان برای داشتن استانی سبز و آباد را بیش از پیش نشان می دهد.

:جنگلهای دست کاشت استان:

 مجموع جنگل های دست کاشت استان برابر با ۸۳۹/۵  هکتار به شرح زیر است :

۱ جنگل کاری غرب شهر اراک به مساحت ۳۲۰ هکتار؛

۲ جنگل کاری واقع در کنار شهرک مهاجران به مساحت ۳۵ هکتار؛

۳ جنگل کاری حاشیهٔ جادهٔ اراک  مالک آباد به مساحت ۳۲ هکتار؛

۲ هکتار؛ / ۴ جنگل کاری حاشیهٔ جادهٔ محلات به مساحت ۵

۵ جنگل کاری تاغ زرندیه به مساحت ۲۴۲ هکتار؛

۶ جنگل کاری واقع در نقره کمر تفرش به مساحت ۶۵ هکتار؛

۷ جنگل کاری ادارهٔ منابع طبیعی دلیجان به مساحت ۱۰ هکتار؛

۸  جنگل کاری مجاور ادارهٔ منابع طبیعی اراک به مساحت ۱ هکتار؛

۹ جنگل کاری مجاور ادارهٔ منابع طبیعی ساوه به مساحت ۱ هکتار.

جنگل های ایجاد شده از نوع درختان اقاقیا، صنوبر و گز، زبان گنجشک، افرا، سرو خمره ای، ارغوان، کاج سیاه، چنار،

سنجد، بید، توت، بادامچه و … است که توسط ادارهٔ کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایجاد شده اند.

پارکهای جنگلی استان: مجموع پارک های جنگلی موجود در استان شامل ۱۰ پارک جنگلی دست کاشت

است که در پنج شهرستان تابعهٔ استان به مساحت ۱۵۶۴ هکتار به شرح زیر موجود است:

۱ پارک جنگلی شهید باهنر اراک به مساحت ۲۱۲ هکتار؛

۲ پارک جنگلی میان راهی کرَّک اراک به مساحت ۳۰۷ هکتار؛

۳ پارک جنگلی شهید رجایی اراک به مساحت ۵۰ هکتار؛

۴ پارک جنگلی چپقلی اراک به مساحت ۵۵۰ هکتار؛

۵ پارک جنگلی شهید چمران ساوه به مساحت ۱۰۰ هکتار؛

۶ پارک جنگلی ۱۵ خرداد دلیجان به مساحت ۱۲۹ هکتار؛

۷ پارک جنگلی بوجهٔ خمین به مساحت ۶۵ هکتار؛

۸  پارک جنگلی ولایت خمین به مساحت ۱۰۰ هکتار؛

۹ پارک جنگلی کوه آشتیان به مساحت ۴۲ هکتار؛

۱۰  پارک جنگلی آشتیان به مساحت ۹ هکتار.

ب. ذخیره گاه های جنگلی استان

 در استان مرکزی، چهار منطقه که دارای پوشش جنگلی نسبتاً مناسبی اند، تحت عنوان ذخیره گاه جنگلی شناسایی و مورد

حفاظت قرار داده شده اند که عبارت اند از:

۱ ذخیره گاه جنگلی بنه واقع در روستای فرک شهرستان تفرش به مساحت ۲۰ هکتار؛

۲ ذخیره گاه جنگلی بلوط واقع در روستای سرسختی علیا شهرستان شازند به مساحت ۲۱۰ هکتار؛

۳ ذخیره گاه جنگلی سماق واقع درروستای خلج مالمیر شهرستان شازند به مساحت ۷۵ هکتار؛

 ۴ ذخیرگاه جنگلی خونیار واقع در شهرستان ساوه به مساحت ۲۰۰۰ هکتار.

ج. مراتع

بخش اعظم پوشش گیاهی مراتع استان مرکزی را گیاهان بوته ای تشکیل داده اند. این گیاهان به تبعیت از شرایط محیط از تنوع زیادی برخوردارند. مراتع حدود ۶۶ درصد کل استان را پوشش می دهند و بزرگ ترین نقش را در جذب بارش و مهار جریان های سطحی آب و در نتیجه جلوگیری از فرسایش خاک و ایجاد سیلاب ایفا می کنند.

 چگونگی بهرهبرداری ازمراتع

شواهد نشان می دهد که مراتع استان در گذشتهٔ نه چندان دور از کیفیت و کمیت خوبی برخوردار بوده اند؛ اما افزایش جمعیت در چند دههٔ اخیر و نیزافزایش تعداد دام و بهره برداری بیش از ظرفیت و سرانجام به هم خوردن تعادل زیستی، سبب کاهش تولید در سطح مراتع استان شده است.

عوامل تخریب مراتع دراستان

عوامل متعددی در تخریب مراتع و منابع ملی استان نقش دارند که که مهم ترین آنها عبارت اند از:

۱ تبدیل مراتع به دیمزارهای کم بازده؛

 ۲ چرای دام مازاد بر ظرفیت مراتع (به طوری که سه تا چهار برابر ظرفیت مراتع، دام وارد آنها می شود)

۳ چرای زودرس و خارج از موعد مقرر که موجب جلوگیری از رشد نباتات مرتعی می شود؛

۴ مشاعی و شورایی بودن بهر هبرداری از مراتع (این موضوع موجب م یشود اصول فنی و کارشناسی در بهر هبرداری از مراتع رعایت

نشود و افراد به میل خود، دام نگهداری کرده و وارد عرصهٔ منابع طبیعی نمایند و به این ترتیب موجبات تخریب آنها را فراهم م یآورند)

۵٫ تعدد جمعیت بهره بردار (در حال حاضر حدود ۳۷۰۰۰ خانوار دامدار از مراتع استفاده می کنند)

مناطق ویژه طبیعی دراستان مرکزی

استان مرکزی به علت وجود اقلیم های متنوع تنوع زیستی گسترده ای دارد به طوری که :

حدود ۳۳۵ گونهٔ جانوری شامل: ۵۳ گونه پستاندار، ۲۰۵ گونه پرنده، ۵۴ گونه خزنده، ۴ گونه دوزیست و ۱۹ گونه ماهی دراین استان زندگی می کنند. حدود ۱۳۳۶ گونهٔ گیاهی در قالب ۴۷۶ جنس و ۷۴ خانواده شامل: ۱۰۱۹ گونهٔ علفی، ۱۵۱ گونهٔ بوته ای، ۱۲۵ گونهٔ درختچه ای و ۴۱ گونهٔ درختی در فهرست دارایی های استان ثبت شده اند.حفاظت از منابع طبیعی، حیات وحش و توسعهٔ زیستگاه های حفاظت شده از جمله اقدامات لازم در حفظ محیط زیست طبیعی استان است. پازن نماد محیط زیست طبیعی استان مرکزی است که درنقاط مرتفع کوهستانی و صعب العبور استان مثل منطقه حفاظت شده هفتاد قله و پناهگاه حیات وحش راسوند زیست می نماید.علت انتخاب پازن که در بین ساکنان استان به تگه نیز شهرت دارد به عنوان نماد زیست محیطی تداوم زیستی، رکورد شاخ ها و زادآوری است.

مناطق تحت مدیریت حفاظت محیطزیست استان مرکزی

١منطقۀ حفاظت شده هفتاد قله اراک: این منطقه در ٢۵ کیلومتری شرق اراک و ١۵ کیلومتری شمال + غربی محلات واقع شده است. میانگین بارندگی سالیانه آن ٣۴٩ میلی متر و نوسان درجه حرارت از ٣٠ – درجه تا ٣٨ درجه است. بلندترین قله آن برف شاه ( ۲۹۹۳ متر) است. دره چکاب و سیبک از مهمترین دره هایی است که با داشتن چشمه هایی به همین نام محل تردد و آبشخور وحوش است. مهمترین گونه های جانوری این منطقه عبارتند از: کل، بز، قوچ، پلنگ، گربهٔ وحشی، شغال، کبک، تیهو، هوبره و ….

٢پناهگاه حیات وحش جاسب دلیجان: در شمال نراق واقع شده، بلندترین قله آن کوه ولیجا ( ٣١۵١ متر) است، میزان بارندگی میانگین سالانه آن ٢۵٩ میلی متر و میانگین درجه حرارت آن ۵ تا ١۵ درجه سانتی گراد است. منطقه جاسب محل اتصال رویشگاه زاگرس شمال غربی با ارتفاعات ایران مرکزی است. مهمترین گونه های جانوری این منطقه عبارتند از: قوچ، میش، پلنگ، بلدرچین، روباه، خرگوش و ….

٣پناهگاه حیات وحش راسوند شازند: در ١ کیلومتری جنوب شهر شازند واقع شده میانگین بارش آن ۴٣٠ میلی متر و میانگین درجه حرارت منطقه بین ٠ تا ١١ درجه است. بلندترین قله استان به نام شهباز ( ٣٣٨٨ متر) در این محدوده واقع شده است. مهمترین گونه های جانوری آن عبارتند از: کل، قوچ، میش، پلنگ، گرگ، روباه، گراز، کفتار، خرگوش، دارکوب، مار شاخدار، افعی قفقازی و ….

۴منطقه حفاظت شدۀ الوند خمین: این منطقه در امتداد رشته کوهی به همین نام در ٢٠ کیلومتری شهرستان خمین و ٣٠ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان شازند واقع شده است. بلندترین نقطه آن قله الوند ( ٣۰٩۶ متر) می باشد. متوسط بارش ٣٨٠ میلی متر و حداکثر و حداقل دما ٣٨ و ٣١ – درجه است. تنوع زیستی منطقه الوند در هیچ نقطهٔ دیگری از محدوده های جنوبی استان تکرار نشده است.

۸ از پستانداران کشور را داراست. / این منطقه ١٢ درصد پرندگان ایران و ۴۴ درصد پرندگان استان و ٨

مهمترین گونه های جانوری این منطقه عبارتند از: کل، بز، پلنگ، گراز، خرگوش، مار آتشی، مار شاخدار، عقاب،

شاهین، شاه بوف، طوقه بنفش و ….

منطقۀحفاظت شده

اراضی به نسبت وسیع، با ارزش حفاظتی که با هدف حفظ و احیاء رویشگاه های گیاهی و زیستگاه های جانوری انتخاب می شود.

پناهگاه حیات وحش

محدوده هایی با زیستگاه های طبیعی نمونه برای جانوران وحشی که به منظور حمایت از جمعیت گونه های جانوری و افزایش سطح کیفیت آنها انتخاب می شود.

اثرطبیعی

پدیده یا مجموعه های گیاهی و جانوری به نسبت کوچک، جالب،کم نظیر، استثنایی، غیرمتعارف و غیرقابل جایگزین که دارای ارزش های حفاظتی، علمی، تاریخی یا طبیعی باشد.

تالاب

تالاب طبق کنوانسیون رامسر به مناطق مردابی، آبگیر، تورب زار، پیت زار به صورت طبیعی یا مصنوعی دائمی یا موقت با آب ساکن یا جاری، شیرین تا لب شور یا شور و سواحل دریاها گفته می شود که عمق آنها در پایین ترین حد جزر از شش متر تجاوز نکند.

منابع آب استان

کل حجم تخلیه از منابع آب استان حدود ۵۵/۴میلیارد مترمکعب است که از این مقدار سهم آب های زیرزمینی حدود ۱۸/۳ میلیارد مترمکعب و سهم آب های سطحی حدود ۳۷/۱ میلیارد متر مکعب است. این میزان آب توسط چاه های عمیق، نیمه عمیق چشمه ها، قنوات، سدها در بخش های کشاورزی، شرب و صنعت مورد بهره برداری قرار می گیرند. از مقدار کل آب مازاد خروجی از استان ۲۰۰ میلیون متر مکعب آن در مخزن سد پانزده خرداد،۲۹۰ میلیون مترمکعب در مخزن سد الغدیر ساوه و در حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب آن در مخزن سد کمال صالح ذخیره و مورد بهره برداری قرار می گیرد.

حوضه های آبریزاستان

پستی و بلندی های موجود در سطح استان حوضه های آبریز مختلفی را به وجود آورده اند که شامل پنج حوضهٔ آبریز و زیرحوضه های بسیاری است. حوضه های آبریز اصلی استان عبارت اند از:

۱حوضۀ آبریز قره چای:

این حوضه شامل نواحی جنوب غرب، غرب، شمال غرب و شمال شرق استان است. سرشاخه های اصلی رودخانه در دشت های آستانه، نهرمیان و شازند قرار دارد که پس از مشروب کردن این دشت ها در جهت شمال ادامه مسیر داده و از دشت های شرا، کمیجان، خنجین، تلخاب و ساوه نیز عبور می کند. در طول مسیر شاخه های متعددی به رودخانه ملحق می شوند که از جمله می توان به رودخانه های آب کمر (از دشت تفرش) و سیمینه رود از استان همدان اشاره کرد.

.۲حوضۀ آبریزرودخانۀ قمرود: این حوضه شامل نواحی جنوب، جنوب شرق و شرق استان است. سرشاخه های اصلی رودخانه در دشت های خمین و گلپایگان (استان اصفهان) قرار دارد. در دشت خمین از نواحی جنوبی و جنوب شرقی آن، دو رودخانهٔ  نیشهر و خشک از ارتفاعات آن نواحی سرچشمه می گیرند و در ابتدای شهر خمین به یکدیگر ملحق می شوند و رودخانهٔ خمین را تشکیل می دهند. این رودخانه پس از سیراب کردن دشت خمین و دریافت چند شاخهٔ فرعی در محل خروجی این دشت، رودخانهٔ گلپایگان نیز به آن می پیوندد و پس از آن به رودخانهٔ لعل بار تغییر نام می دهد. این رودخانه پس از مشروب کردن دشت دلیجان و محلات و دریافت چند شاخهٔ دیگر از جمله رودخانهٔ شور که از دشت موته سرچشمه می گیرد، وارد سد پانزده خرداد می شود.

۳حوضۀآبریزکویرمیقان: این حوضه شامل نواحی مرکزی استان است و به صورت یک حوضهٔ بسته می باشد. دریاچهٔ کویر میقان به عنوان کم ارتفاع ترین نقطهٔ این حوضه، محل تجمع روان آب های سطحی و جریان های آب زیرزمینی حاصل از دو رودخانهٔ فصلی شهرآب و قره کهریز است.

۴حوضۀ آبریزسرشاخه های دز: این حوضه در نواحی جنوب غرب استان قرار دارد و منطقهٔ دشت میرقاسم را نیز شامل می شود. دو رودخانهٔ مهم این حوضه به اسامی قلعه نو و بزرگ در بالادست روستای دوآب به یکدیگر می پیوندند و رودخانهٔ تیره را تشکیل می دهند که بر روی این رودخانه سد کمال صالح احداث شده است.

۵٫حوضۀ آبریزرودخانۀ سرود: این حوضه در نواحی شمالی استان واقع است و مناطق دشت زرند را شامل می شود.

جریان های سطحی این حوضه به رودخانهٔ سرود منتهی می شوند. این رودخانه به دریاچه نمک قم می ریزد.

آبهای زیرزمینی

 حدود نیمی از آب مورد نیاز استان، از طریق آب های زیر زمینی شامل چاه های عمیق، نیمه عمیق، چشمه ها و قنات ها تأمین ٢۶ می شود. چشمه های موجود در استان همانند: چشمهٔ عمارت، چشمهٔ عباس آباد، چشمهٔ پنجعلی، چشمهٔ اسکان، چشمهٔ انجدان، چشمهٔ محلات، چشمهٔ سنگستان و چشمهٔ بالقلو نقش مهمی در تأمین آب مصرفی استان دارد.

قنات مخروطی ابراهیم آباد، قدیمی ترین قنات ایران است که سر راه قم به اراک قرار دارد. در ابراهیم آباد، قناتی وجود دارد که شکل ظاهری آن با قنات های دیگر فرق دارد. این قنات، مخروطی است. به طور معمول مقنّی برای حفر چاه قنات کلنگش را که دسته اش نیم متر است، برمی دارد و دایره ای به شعاع یک متر می زند. بعد هم این دایره تا پایین ادامه پیدا می کند. اما این چاه، مخروطی شکل است؛ یعنی هر چه چاه به سمت پایین می رود، بازتر می شود. رفتن داخل این قنات، کار سختی است؛ آنها که رفته اند، می گویند دیواره های چاه، سنگ چین شده و سنگ ها را با ملات کنار هم گذاشته اند. دیوارهٔ این قنات آبزا است و از آن، آب بیرون می زند.